Thành ngữ Việt Nam
| On Th1115,2026
(Ngày ngày viết chữ) Giới thiệu với quý bạn đọc một số thành ngữ Việt Nam thú vị, hy vọng có thể giúp các bạn làm đầy thêm vốn thành ngữ của mình.
★ Áo rách tày sàng ★
“Áo rách tày sàng”, thành ngữ chỉ áo quần rách rưới, ngụ ý cảnh nghèo khổ thiếu thốn.
– “Tày”, Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) giảng là “có thể sánh với”, nghĩa tương tự như “bằng”, là chữ “tày” trong “Học thầy không tày học bạn”, “Chẳng tham bồ lúa anh đầy, Tham ba hàng chữ cho tày thế gian”.
– “Sàng” là “đồ đan bằng tre, hình tròn, lòng nông có lỗ nhỏ và thưa, thường dùng để làm cho gạo sạch thóc, trấu và tấm” (theo Từ điển Hoàng Phê).
“Áo rách tày sàng” ý nói áo rách, thủng lỗ chỗ, ví như cái sàng. Ca dao có câu:
“Dầu rằng áo rách tày sàng,
Đủ đóng đủ góp với làng thì thôi.”
Một số câu có liên quan đến tấm áo và cũng chỉ cảnh khó khăn: Cơm hẩm áo manh; Áo mảnh quần manh; Áo chân cáy, váy chân sứa; Áo rách nón cời (“nón cời” là nón rách, xơ cả vành).
★ Bắc bậc kiêu kỳ ★
“Bắc bậc kiêu kỳ”, cũng nói “bắc bậc cao kỳ”, “cao kỳ bắc bậc”, “bắc bậc làm cao”, hoặc “bắc bậc kiêu sa” dùng để chỉ người nào đó lên mặt làm cao, tự cho mình giỏi giang, tốt đẹp hơn người khác.
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) giảng “bắc bậc” là “có thái độ tỏ ra ta đây hơn người”. Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức và Lê Ngọc Trụ cũng giảng tương tự và mở ngoặc nói thêm chữ “bậc” cũng nói là “bực”, nghĩa là thứ hạng. “Bắc” là kê, gác, để đồ vật này lên trên đồ vật khác.
Ca dao có nhiều câu dùng “bắc bậc” và các kết hợp liên quan, chẳng hạn:
– Em đừng bắc bậc thấp cao,
Bèo sông khó kiếm bèo ao khó gì.
– Chuộng chuối, chuối lại cao tàu,
Thương anh, anh lại ra màu làm cao.
Xin đừng bắc bậc làm cao,
Phèn chua em đánh nước nào cũng trong.
– Chàng đừng bắc bậc kiêu sa,
Có thương đến thiếp mới là thuỷ chung.
– Mình em nào nhẫn nào hoa*,
Hột vàng đeo cổ, xe nhà nghênh ngang.
Mẹ em dọn chõng bán hàng,
Nhặt từng đồng kẽm còn sang nỗi gì.
Mà em bắc bậc cao kỳ,
Thân em có đáng đồng chì hay không?
___________
* Có bản viết “Mình em nào hột nào hoa”.
★ Buông dầm cầm chèo ★
Thành ngữ miêu tả việc bận túi bụi, chưa hết việc này đã tiếp việc kia, chẳng lúc nào được ngơi tay.
“Dầm”, cũng viết là “giầm”, là mái chèo ngắn. “Dầm” và “chèo” là hai công cụ để bơi xuồng, thuyền nhỏ, thường làm bằng gỗ, cán tròn, phần dưới dẹp và rộng bản.
Một số thành ngữ có cùng nét nghĩa với “buông dầm cầm chèo” là “đầu tắt mặt tối”, “chạy đôn chạy đáo”, “bận như con mọn”,…
★ Đặng cá quên nơm ★
“Nơm” là “đồ chụp (bắt) cá bằng tre bện tròn, trên thon dưới rộng, có lỗ tròn ở trên để thò tay mò bắt cá”(*). “Đặng” là “được”, như “đặng tin”, “đặng việc”, “chẳng đặng”, “không đặng”,…
“Đặng cá quên nơm” là thành ngữ chỉ sự quên ơn, biết mừng được con cá mà quên đồ dùng giúp mình bắt cá. Ngoài ra, chúng ta còn có thành ngữ “đặng chim bẻ ná”. Sách Tục ngữ, cổ ngữ, gia ngôn của Huỳnh Tịnh Của giảng “đặng cá mà quên nơm, thì hãy còn cái nơm, đặng chim bẻ ná, thì lại làm hư cái ná, đã vô ơn mà lại hủy hoại”.
Ca dao ta có câu:
– Trách ai đặng cá quên nơm,
Đặng chim bẻ ná mà quên ơn này.
– Ăn cơm sao đặng mà mời,
Nước mắt lênh láng rã rời hạt cơm.
Mình ơi đừng đặng cá quên nơm,
Đôi ta gá nghĩa danh thơm để đời.
Cóc nghiến răng còn động đến lòng trời,
Sao mình chẳng tưởng mấy lời em than.
___________
(*) Theo Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức và Lê Ngọc Trụ.
★ Gần bến gần thuyền ★
“Gần bến gần thuyền”, câu này ý nói việc đi lại được thuận tiện, ngoài ra cũng dùng để chỉ người con gái được lấy chồng gần quê, gần nhà. Hình ảnh bến và thuyền vốn là một hình ảnh quá đỗi quen thuộc trong ca dao, tục ngữ, thành ngữ của ta.
Ca dao có câu rằng:
– “Muốn cho gần bến, gần thuyền,
Gần bác gần mẹ, nhân duyên cũng gần.”
Đây hẳn là một chuyện hết sức lý tưởng, song cũng có trường hợp hơi trớ trêu, rằng:
– “Muốn cho gần bến, gần thuyền,
Gần cha gần mẹ, mà duyên không gần.”
Một vài câu khác nữa:
– “Muốn cho gần bến gần thuyền,
Gần sông tắm mát, gần nơi đi về.”
– “Muốn cho gần mẹ gần cha,
Khi vào thúng thóc, khi ra quan tiền.
Muốn cho gần bến gần thuyền,
Gần anh yêu quý, nhưng duyên chẳng gần.”
★ Kíp miệng chầy chân ★
– “Kíp” nghĩa là gấp, gấp gáp, chóng, vội, thường gặp trong tổ hợp “cần kíp”, truyện thơ Nôm Nhị độ mai có câu “Kíp truyền thu lễ trao lời giã ơn”.
– “Chầy” nghĩa là muộn, chậm, ta quen nói “chẳng chóng thì chầy”. Nguyễn Du viết trong Truyện Kiều rằng “Chầy chăng là một năm sau vội gì”.
Thành ngữ “kíp miệng chầy chân” nghĩa là miệng nhanh mà chân chậm, chỉ người lúc nói thì hay lắm, nhanh nhảu lắm, nhưng lúc làm thì dùng dằng, chẳng hăng hái nữa.
Về cách dùng tương ứng “kíp ~ chầy”, trong Truyện Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu có câu:
Sao sao chẳng kíp thời chầy,
Cha nguyền trả đặng ơn nầy thời thôi.
★ Miệng mật lòng gươm ★
“Miệng mật lòng gươm”, cũng dùng “Mật miệng gươm lòng” (chữ Hán là “khẩu mật phúc kiếm” 口蜜腹劍), ý nói lời nói ngọt ngào như mật nhưng trong lòng như mang gươm ngầm ám hại người khác, thường chỉ kẻ giả dối, miệng nói nhân nghĩa nhưng trong lòng nham hiểm.
Cùng nghĩa với thành ngữ này còn có “Miệng bồ tát, bụng dao găm”, “Miệng bồ tát, dạ ớt ngâm”, “Bụng chua miệng ngọt”, “Bụng gian miệng thẳng”, “Khẩu phật tâm xà”, v.v..
Ca dao có câu rằng:
Miệng mật thường chứa gươm lòng,
Những người miệng độc ít hòng hại ai.
Song, cũng có những câu thêm góc nhìn khác, rằng:
– Kim vàng ai nỡ uốn câu,
Người khôn ai nỡ nói nhau nặng lời.
– Hoa thơm ai nỡ bỏ rơi,
Người khôn ai nỡ nặng lời đến ai.
Sá chi những chuyện dông dài,
Bụi trần rũ sạch cho đời lâng lâng.
★ Tiếng bấc tiếng chì ★
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) giảng “tiếng bấc tiếng chì” là “lời dằn vặt, tiếng nặng tiếng nhẹ rất khó chịu”. Cụ thể, tiếng bấc là tiếng nhẹ, tiếng chì là tiếng nặng, có câu “nhẹ như bấc, nặng như chì”. “Tiếng bấc tiếng chì” dùng để chỉ lời bàn tán to nhỏ với ý chê bai, hoặc là đay nghiến, chì chiết ai đó, thường gây ra cảm giác khó chịu.
Ca dao ta có câu:
– Thịt heo non sao không ngon không béo,
Tiếng bấc tiếng chì cho héo dạ em.
– Em là con gái nhà nghèo,
Cơm khoai rau cháo bữa chiều lại thiếu bữa mai.
Liễu bồ không quản trần ai,
Em đi làm mướn sinh nhai qua thì.
Cái thằng chủ em nó chẳng ra gì,
Nó có dăm ba xu nhỏ, tiếng bấc tiếng chì cái tấm thân em.
Thơ Phạm Thiên Thư có câu:
– Thôi thì tiếng bấc tiếng chì,
Thôi thì hoạnh hoẹ, thôi thì chê bai.
Ngoài “tiếng bấc tiếng chì”, dân ta còn nói “hòn bấc ném đi, hòn chì ném lại” hoặc “tiếng bấc ném đi, tiếng chì ném lại” để chỉ cuộc sống không thuận hoà, ưa cãi cọ, nặng nhẹ nhau.
★ Trứng để đầu đẳng ★
Tác phẩm Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh có một câu thế này: “Hiện nay ở trong triều, Trần Nguyên Hàng bị Nhật Lễ ghét nhất, nhà ông ta bị bao vây, tính mạng như trứng để đầu đẳng.”
“Đẳng”, Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) giảng là “bàn gỗ nhỏ, kiểu cổ, dài và cao, thường dùng làm bàn thờ”. “Trứng để đầu đẳng” là thành ngữ chỉ tình thế hiểm nghèo, bấp bênh, có thể đổ vỡ trong phút chốc.
Một thành ngữ dùng hình ảnh và có ý nghĩa tương tự là “Trứng để đầu gậy”. Ngoài ra chúng ta còn “Cá nằm trên thớt”, “Ngàn cân treo sợi tóc”, “Chỉ mành treo chuông”. Các bạn còn biết những câu khác có ý nghĩa tương tự thì chia sẻ cho mọi người cùng đọc với nha.
★ Vai u thịt bắp ★
“Vai u thịt bắp”, Từ điển thành ngữ & tục ngữ Việt Nam (Vũ Dung chủ biên) giảng là “Người lao động chân tay thô kệch, ít tri thức”. Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) thì giảng kỹ hơn, rằng: “Cơ thể to khoẻ, nhưng thô kệch, do lao động nhiều và nặng; thường dùng để chỉ hạng người chỉ biết có lao động chân tay, không có tri thức (hàm ý coi khinh, theo quan niệm cũ).”
Thành ngữ này thông dụng, cũng không có gì để bàn thêm. Chủ yếu là nhân đọc lại tác phẩm Việc làng của Ngô Tất Tố, có đoạn tác giả nhắc đến thành ngữ này rất sống động, nên biên lại đây để mọi người cùng đọc chơi.
Đại khái thì trong Việc làng của Ngô Tất Tố có một nhân vật là ông Phúc làm nghề gánh mướn. Mà đã mướn người gánh thì kẻ đi mướn ắt sẽ bắt gánh mỗi chuyến thật nhiều hàng, cho có lợi. “Cái thúng của họ xếp vào trong quang, ít khi để cho chiếc quang có chỗ bỏ trống.” Thành ra mới có đoạn tả cái vai quanh năm gồng gánh của ông Phúc. Ngô Tất Tố viết:
“Xưa kia nghe người nhà quê mỉa nhau ‘vai u thịt bắp’, tôi vẫn không hiểu là gì. Bây giờ được thấy chân-tướng cái vai ông Phúc, tôi mới biết nó là một tiếng tả thực.
Trời ơi, đôi vai mới lạ làm sao! Nó giống hệt lưng con lạc đà, mỗi bên có một cái bướu lớn chừng bằng quả xoài tượng. Cố nhiên hai cái bướu ấy cũng đều bằng thịt. Nhưng nó là thứ thịt cứng rắn, ấn không thấy lõm, bấm không thấy đau, màu da xù xì và mốc thếch như da trăn gió.
Ông Phúc gọi nó là thịt thành chai và kể với tôi:
– Hồi tôi còn đi cầy ruộng, hai vai cũng vẫn nhẵn nhụi như vai các ông. Từ khi bắt đầu xoay sang cái nghề gánh mướn, vì chiếc đòn gánh đè xuống nặng quá, thớ thịt đầu phải giập nát và sưng u lên, lúc ấy đặt chiếc đòn gánh lên vai, người tôi thấy buốt từ đầu đến gót, tưởng như chết điếng đi được. Vậy mà tôi cứ phải gánh – nếu không gánh thì lấy gì nuôi các cháu – gánh đi độ vài thôi đường rồi nó ê đi, không thấy đau nữa. Tôi tưởng thế nào nó cũng nung mủ. Nhưng mà không, nó cứ việc sưng, tôi cứ việc gánh, trong vài, bốn ngày, chỗ sưng đét đi và lớp da ngoài dần dần dày lên, thành ra hai cái bướu đó. Bây giờ hai cái bướu ấy rất có ích lợi cho tôi. Là vì nhờ nó ngăn đệm ở giữa, chiếc đòn gánh không thể tì đến sát xương, nên dù gánh nặng đến đâu cũng vậy, chỉ mỏi ống chân và mỏi xương sống, chứ không bao giờ đau vai.”
(Vẫn tiếp tục cập nhật)

