(Ngày ngày viết chữ) Sẽ có những biến thể, nhưng thông thường mà nói, một hoạt động viết luôn là một quy trình ba bước. Bài viết này nói về một quy trình ba bước căn bản của công việc viết, hy vọng có thể ít nhiều giúp các bạn có một “định cảo” tối ưu.

Từ “sơ cảo” đến “định cảo”

“Sơ cảo” (初稿), hoặc “nguyên cảo” (原稿) nghĩa là bản thảo viết lần đầu. “Định cảo” (定稿) nghĩa là bản thảo cuối, đã sửa chữa, đã hiệu đính xong xuôi.

Từ “sơ cảo” đến “định cảo” là một lộ trình khá phức tạp, đôi khi lắm nỗi nhọc nhằn, nhất là khi chúng ta mong muốn có một “định cảo” xuất sắc. Sự phức tạp và nhọc nhằn này rất dễ dẫn đến kết quả là những bản “sơ cảo” không bao giờ thành “định cảo”, thậm chí còn không được xem là một “sơ cảo” hoàn chỉnh.

Để thúc đẩy “sơ cảo” sớm thành “định cảo”, thì đây là một quy trình ba bước chúng tôi thường áp dụng cho công việc viết lách của mình – gồm viết nội dung trên website, mạng xã hội, bản tin điện tử và cả viết sách. Thiết nghĩ quy trình này hoàn toàn có thể áp dụng cho những “ngòi bút mới” ở mọi thể loại.

Quy trình ba bước này rất gọn ghẽ, có thể bạn đã bắt gặp ở đâu đấy. Đó là: (1) chuẩn bị trước khi viết; (2) viết và (3) viết lại.

Tuy có vẻ đơn giản là vậy, nhưng nếu áp dụng nhuần nhuyễn, ba bước này hứa hẹn sẽ giúp hành trình viết lách của bạn được “xuôi chèo mát mái” hơn. Tất nhiên, trong khi thực hành viết, chúng ta hoàn toàn có thể điều chỉnh các thao tác trong quy trình này sao cho phù hợp với phong cách lao động và mục tiêu cá nhân của mình.

Dưới đây là phần chia sẻ tóm lược về các điều cần làm trong quy trình ba bước này.

---

(1) Chuẩn bị trước khi viết

Câu hỏi đặt ra ngay bây giờ là “chuẩn bị những gì?” Về cơ bản, có hai nhóm việc cần chuẩn bị.

Một là, những việc liên quan gián tiếp đến việc viết. Đó là việc tổ chức một môi trường viết thuận lợi. Chẳng hạn như chọn một quán cà phê yên tĩnh, dọn dẹp bàn làm việc sạch sẽ gọn gàng, pha một ly cà phê đá hoặc ủ một tách trà hoa cúc nóng. Bạn cũng có thể thắp nến thơm hoặc xông tinh dầu nếu thích. Hãy chủ động tạo ra một vài hoạt động nho nhỏ mang tính nghi thức, bởi đó chính là dấu hiệu để tâm trí bạn biết rằng bạn sắp bước vào trạng thái sáng tác.

Hai là, những việc liên quan trực tiếp đến việc viết. Đó là chuẩn bị ý tưởng, dàn ý, hình ảnh minh hoạ, tài liệu hoặc sách tham khảo, lập kế hoạch viết, v.v..

Tại Ngày ngày viết chữ, thông thường chúng tôi sẽ viết mỗi ngày một bài trên fanpage, Instagram và website thì tần suất thưa hơn. Và để viết được đều đặn, tôi rất chú trọng bước chuẩn bị trước khi viết này, nhất là chuẩn bị những việc liên quan trực tiếp đến việc viết.

Thứ Bảy và Chủ nhật hằng tuần, tôi đều dành thời gian để tính toán xem tuần sau mình sẽ viết những nội dung nào, sau đó làm trước một vài hình ảnh minh hoạ. Tôi nhận thấy nếu làm xong ảnh minh hoạ rồi thì việc bắt tay viết bài sẽ dễ hơn. Có lẽ là vì trong khi làm hình ảnh, trong đầu tôi cũng đã hình dung sơ bộ nội dung bài viết.

Ngoài ra, trong lúc tính xem mình cần viết gì, tôi cũng tìm thấy một số nguồn tài liệu tham khảo, văn thơ hoặc ca dao để làm ngữ liệu cho bài viết, tất cả sẽ được sắp xếp vào một bảng kế hoạch chung, có phân vùng ngày tháng, chuyên mục, nền tảng đăng bài rõ ràng. Nếu làm như vậy thì sang tuần, chỉ cần nhìn vào bảng kế hoạch đó, chúng tôi lập tức biết hôm nay mình phải viết bài nào và cứ thế viết thôi.

Mặc dù thỉnh thoảng cũng có những hôm bận việc đột xuất, tôi không viết được theo kế hoạch, nhưng nhờ bước chuẩn bị này, khi bắt tay vào viết cảm thấy không mấy vất vả. Giai đoạn chuẩn bị đã cất đi ít nhất 50% gánh nặng của việc phải hoàn thành bài viết rồi.

---

(2) Viết

Đây là lúc chúng ta viết theo kế hoạch. Lúc này, chúng ta là nhà sáng tạo, nhà phát minh, là người tạo ra những câu chưa từng có ai viết, cũng như chưa từng có ai được đọc. Trên trang giấy của chúng ta là những thứ mới toanh. Đây chẳng phải là một trải nghiệm thú vị sao? Vậy nên, hãy tận hưởng việc để con chữ tuôn trào qua ngòi bút, hoặc qua bàn phím, hoặc qua màn hình máy tính bảng – bất cứ thứ gì bạn dùng để viết.

Điểm nặng nề nhất của bước này là chúng ta thường đắn đo quá nhiều. Từ hồi bắt đầu hướng dẫn các bạn trẻ viết lách, tôi đã luôn nói với các bạn một thông điệp mà trong đó vế thứ nhất là “viết không đắn đo”. Đắn đo quá thì không sáng tạo được đâu. Thay vào đó, trong bước (2) này, chúng ta hãy cứ mạnh dạn “bung” hết cỡ, mạnh dạn viết ra những ý tưởng trong đầu – cho dù những ý tưởng ấy đã có lớp lang hay hãy còn lộn xộn.

Bạn muốn đặt tên cho tác phẩm của mình là gì? Ý nào xếp trước ý nào xếp sau? Nếu là tác phẩm hư cấu thì nhân vật của bạn sẽ trông như thế nào, sẽ nói gì và làm gì? Hãy để tất cả được cuồn cuộn chảy ra trang giấy đi! Mọi khía cạnh của bài viết/tác phẩm dù tròn dù méo, dù hay dù dở cũng đều xứng đáng có một chỗ để tuôn ra.

---

(3) Viết lại

Nếu bước (2) khiến bạn thấy bài viết, câu chuyện của mình còn rối ren quá thì đây, bước (3) này chính là lúc để chúng ta chuốt lại cho đâu ra đó.

Bước (3) này có lẽ là vất vả nhất, cũng là bước dễ gây nản lòng nhất. Để làm tốt bước này, đòi hỏi người cầm bút phải cực kỳ kiên nhẫn. Sẽ có rất nhiều thứ cần chỉnh sửa, rà soát, tổ chức lại, chẳng hạn:

– Kiểm tra xem nguồn của một phát biểu, danh tính của một người có chính xác chưa;

– Cân nhắc xem cấu trúc tác phẩm đã ổn thoả chưa;

– Rà soát những nội dung rườm rà/dễ gây tranh cãi (cần được cắt bỏ);

– Đào sâu những nội dung vẫn còn hời hợt (cần được bổ sung cho đầy đặn hơn).

Với những bài viết ngắn, như một nội dung trên mạng xã hội, bước viết lại này cũng không đến đỗi quá sức nhọc nhằn. Còn đối với những công trình quy mô hơn, như một truyện ngắn, truyện dài, tiểu thuyết, tiểu luận, tản văn, một bản thảo sách, bước viết lại lắm khi khiến tác giả thấy kiệt quệ. Thử nghĩ mà xem, bạn đã làm tốt bước (1) và bước (2), gửi cho biên tập viên và chờ đợi phản hồi. Kết quả biên tập viên nói với bạn “không ổn, cần viết lại”. Tôi đã gặp không ít trường hợp mãi mãi không đi hết bước (3), và do đó hai bước trước bỗng hoài công, “sơ cảo” chưa bao giờ thành “định cảo”.

Vậy nên, bài học lớn nhất cần phải học để làm tốt bước (3) này chính là học kiên nhẫn. Thật ra, bạn cũng đừng quá lo. Việc khó nhiều khi chỉ khó ở trong suy nghĩ, chứ một khi đã quyết định giở bản thảo ra và cần mẫn viết lại thì cũng chẳng khó lắm đâu.

Cũng cần nói thêm, thông điệp mà tôi nhắc ở bước (2), vế còn lại của nó là “sửa không nhân nhượng”. Nghĩa là, khi chỉnh sửa, tức là khi viết lại, chúng ta nên hạn chế tâm thế “không nỡ cắt bỏ”. Đoạn văn nào mà khi bỏ đi sẽ khiến cho tác phẩm vượt trội hơn thì chúng ta phải kiên quyết cắt bỏ, đừng nhân nhượng. Chuyện này tôi đã để cập trong hai cuốn sách Hôm nay phải mở mang và Nỗ lực từng chút, ngòi bút nở hoa.

---

Xong bước (3) rồi thì về cơ bản một lộ trình viết đã về đích. Nhưng cũng có khi, chúng ta lại quay về bước (1) và làm lại từ đầu. Điều này cũng hay xảy ra trong nghiệp cầm bút. Vậy làm thế nào để chúng ta biết đến đâu là mình nên dừng – “sơ cảo” đến đây là thành “định cảo”, kẻo cứ vòng đi vòng lại thành một vòng lặp vô tận?

Câu hỏi này cá nhân tôi cũng không có câu trả lời chính xác, nhưng tôi thường có hai cách để biết “được rồi, đến đây là dừng lại và đăng bài/gửi đi được rồi”.

Cách thứ nhất là nghiêm túc cân nhắc xem liệu những nỗ lực chuẩn bị, viết và viết lại mà mình vẫn muốn làm đây có mang lại thay đổi hiệu quả nào nữa không, hay tất thảy chỉ là tốn thời gian, tốn công vô ích. Nếu nhận thấy không có gì tốt hơn nữa đâu thì tôi sẽ dừng lại, chấp nhận ở thời điểm này, sức mình chỉ được tới đó.

Cách thứ hai là cho bản thân một “khắc kỳ” – một mốc thời gian để dừng lại. Ví dụ “mình sẽ viết/viết lại đến 11 giờ thôi, đến 11 giờ thì dừng và quyết định phiên bản đó chính là ‘định cảo'”.

Cố nhiên, nếu về sau có thể nghĩ ra ý tưởng nào mới hoặc tìm thêm được ngữ liệu đáng giá, tôi sẽ không ngại mà viết lại, thêm một lần nữa cũng có hề chi.

Thay cho lời kết bài viết này, tôi muốn nói rằng, mỗi tình huống viết đều khác nhau, cũng giống như mỗi tác giả đều là cá thể duy nhất, vậy nên những chia sẻ này, hãy tuỳ biến chúng miễn sao phù hợp với thực tế và phong cách của bạn nhé! Hy vọng quy trình ba bước đơn giản này có thể ít nhiều giúp các bạn có một “định cảo” tối ưu.